Musluk suyu, ambalajlı su ve maden suyu aynı çerçevede durmaz. Ambalajlı satılan kaynak suları, ambalajlı içme suları ve şebekeden gelen içme-kullanma suyu aynı parametre kümesiyle ölçülür; doğal mineralli sular, yani maden suları bu kümenin dışındadır. Yani ilk üçü aynı parametre kümesiyle ölçülür, dördüncüsü ayrı bir kalemdir.
Aşağıda üç su türünün tanımını, standardın nerede arandığını, etiketin ne yazdığını, maden suyunun neden ayrı durduğunu ve seçimin neye göre yapılacağını ele alıyoruz.
Kaynak suyu ne demek
Etiketteki “kaynak suyu” ibaresi tanımlı bir terimdir: jeolojik koşulları uygun birimlerin içinde doğal olarak oluşan, bir veya daha fazla çıkış noktasından yeryüzüne kendiliğinden çıkan ya da teknik usullerle çıkarılan ve izin verilenler dışında herhangi bir işleme tabi tutulmaksızın etiketlenip satış amacıyla ambalajlanan yer altı suyu diye tanımlar.
Buradaki anahtar ifade “izin verilenler dışında işleme tabi tutulmaksızın”. Kaynak suyunda müdahale alanı dardır.
İçme suyu farkı nerede
İçme suyu da ambalajlanarak satılan bir yer altı suyudur; ama tanımı işlem tarafında ayrışır. Bakanlıkça uygun görülen dezenfeksiyon, filtrasyon, çöktürme, saflaştırma ve benzeri işlemler uygulanabilir ve parametre değerleri eksiltilerek ya da artırılarak ekteki değerlere getirilir.
Yani ikisi de şişede satılır, ikisi de aynı parametreleri sağlar; ayrıldıkları yer o değerlere nasıl ulaşıldığıdır.
Musluktan akan su
Üçüncü tanım içme-kullanma suyudur: orijinine bakılmaksızın, orijinal hâliyle ya da arıtılmış olarak ister kaynağından ister dağıtım ağından temin edilen, ekteki parametre değerlerini sağlayan ve ticari amaçla satışa sunulmayan sular. Musluktan akan su bu tanıma girer.
Çok küçük ölçekli, ticari ya da kamusal bir faaliyet için kullanılmayan müstakil kaynaklar bu çerçevenin dışında kalır.
Standart nerede aranır
Asıl fark burada. Parametreler; su bir şebeke aracılığıyla temin ediliyorsa bina ya da bir kuruluşta, suyun musluklardan akıtıldığı noktada, tankerden alınıyorsa tankerden alındığı noktada, satılmak üzere şişelere dolduruluyorsa şişelere doldurulduğu noktada aranır.
Yani şebeke suyu senin musluğunda, ambalajlı su dolum tesisinde ölçülür. Bu ayrım pratikte de işe yarar: şebeke suyunda sorun bina içi tesisattan kaynaklanıyorsa, dışarıda ölçülen değerler musluktan akanı anlatmaz.
Etikette ne yazar
Ambalajlı suyun etiketinde suyun adı, cinsi, imla edildiği yerin adresi, Bakanlıkça verilen iznin tarih ve sayısı, Bakanlığın uygun gördüğü uyarılar, izinle uygulanan işlemler ve suyun sahip olduğu parametreler yer alır. Kimyasal parametreler etiket zemininde okunabilecek şekilde durur.
Renk de bir bilgi taşır: etiket zemini doğal kaynak sularında mavi ve tonları, içme sularında kahverengi ve tonlarıdır. Suyun cinsi de adının hemen altında okunabilecek şekilde yazılır.
Uygulanan işlem gizlenemez. İçme sularında ters osmoz, filtrasyon ve benzeri işlemler ile kaynak sularında ozonla zenginleştirilmiş hava kullanılarak ayrıştırma yapılmışsa bu, etiket üzerinde belirtilir.
Şebeke suyu nasıl izlenir
Şebeke suyunun kalitesi hakkında yetkili idareler düzenli olarak rapor yayımlar; bu raporlar tüketiciye açıktır.
Raporun kapsamı da tanımlıdır: en azından günde ortalama bin metreküpü aşan ya da beş binden fazla kişiye hizmet eden bütün müstakil su kaynaklarıyla ilgili bilgileri içerir. Yaşadığın yerin suyu hakkında bilgi, tahmine değil yayımlanan bir belgeye dayanabilir.
Maden suyu neden ayrı
Doğal mineralli sular bu üçlünün dışındadır; kaplıca ve içmece suları ile tıbbi amaçlı sular da öyle. Bu yüzden maden suyu, yukarıdaki üçle aynı kalemde değerlendirilmez.
Beslenme tarafında rehber maden suyunu doğal olarak kalsiyum, magnezyum, sodyum ve potasyum gibi elektrolitler ile gaz içeren bir içecek diye tanımlar. Herkesin arsenik içeriğine, hipertansiyonu olanların sodyum içeriğine dikkat etmesini ve etiket bilgilerinin incelenmesini ister; şeker eklenmiş maden sularının tercih edilmemesini yazar.
Seçim neye göre yapılır
Beslenme tarafında çerçeve sade: rehber sıvı gereksinmesinin öncelikle suyla karşılanmasını ister ve günlük içecek planında suyu 1,5 litreyle en üste koyar. Su türleri arasında bir sıralama yapmaz.
Geriye ölçülebilir birkaç soru kalır: etikette suyun cinsi ne yazıyor, uygulanan bir işlem belirtilmiş mi, izin tarihi ve sayısı duruyor mu, parametreler okunabiliyor mu. Şebeke suyu için ise soru yerel idarenin yayımladığı rapordur.
Bu sorulardan hiçbiri bir markayı işaret etmez. Karar, ürünün etiketinde ve yayımlanmış belgede duran bilgiyle verilir.
Özetle: üç su türü aynı parametre kümesiyle ölçülür ama ölçüm noktası ve sorumlusu farklıdır; etikette suyun cinsi, izin bilgisi, uygulanan işlem ve parametreler yazılıdır; maden suyu ayrı bir kalemdir. Kısa karşılaştırmayı bu ipucunda, miktar sorusunu bu rehberde, bütünü su ve içecekler rehberinde ele aldık.
Bu sayfadaki sayılar ve öneriler Türkiye Beslenme Rehberi'nden (TÜBER 2022, T.C. Sağlık Bakanlığı; basılı s. 33 = PDF s. 57 · basılı s. 31 = PDF s. 55) alınmıştır.