Tatlı porsiyonu nasıl düşünülür?

Türkiye Beslenme Rehberi tatlıları öteki besin grupları gibi bir porsiyonla vermiyor. Pastane ürünleri, dondurma ve paketli tatlılar isteğe bağlı tercihler tablosunda duruyor ve her birinin servisi, 75 kilokalorilik bir standart miktarın kaç katı olduğuyla yazılıyor: üç adet baklava 4-7 kat, bir dilim kadayıf 6-7 kat, bir dilim künefe 4 kat.

"Kat" ne demek?

Tablonun dipnotu tanımı veriyor: kat, belirtilen miktar tüketildiğinde bunun bir standart miktarın (75 kkal) kaç katına karşılık geldiği. Yani 4 kat, 75 kilokalorinin dört katı demek.

Rehber tablonun ne olmadığını da açıkça yazıyor: "Bu miktarlar önerilen miktarlar değildir." Tablo profesyonelleri bilgilendirmek ve kontrollü tüketime yardım etmek için hazırlanmış; kullanılırken rehberin günlük olarak isteğe bağlı besinlere ayırdığı payın dikkate alınması isteniyor.

Tabloda hangi servisler var?

Birkaç satır: baklava 3 adet, 75-120 gram, 4-7 kat; kuru baklava 3 adet, 130-150 gram, 8-9 kat; güllü baklava 1 adet, 60-90 gram, 4-5 kat; tulumba tatlısı 3 adet, 100 gram, 4 kat; profitrol 2 adet, 120 gram, 5 kat; yaş pasta dilimi ya da tek kişilik ürün 1 adet, 150 gram, 6 kat.

Küçük ölçüler de var: yaş pasta 2 kibrit kutusu büyüklüğünde, 50 gram, 2 kat; Maraş dondurması 2 top, 80-90 gram, 2 kat; tahin helvası bir piknik paket, 20 gram, 1 kat; çikolata 3 küçük parça, 15 gram, 1 kat.

Kayıtlar aynı servise ne diyor?

Kalori her zaman besinin kendi kaydından o ağırlığa ölçekleniyor; tablonun katları ise rehberin kendi derlediği kaynaklara (analiz çalışmaları, etiket bilgileri, besin veri tabanları) dayanıyor; iki sayı birebir örtüşmek zorunda değil. Kayıtlara göre 75-120 gramlık üç adet cevizli baklava 338,3-541,2 kalori, fıstıklı baklava 316,5-506,4 kalori.

80-90 gramlık iki top Maraş dondurması 140,8-158,4, 20 gram tahin helvası 106,6, 15 gram bitter çikolata 89,7, sütlü çikolata 83,1 kalori.

Sütlü tatlılar bu tabloda satır olarak geçmiyor, yani rehberin onlar için bir servis ölçüsü yok. Kayıtları 100 gram üzerinden: sütlaç 148, muhallebi 151, keşkül 135, kazandibi 172 kalori.

Günde ne kadar yer var?

Rehber isteğe bağlı besinlere ayrılan payı enerji düzeyine göre sayıyla veriyor. 1800 kilokalorilik örüntüde, yani 19-39 yaş az aktif bir kadının örüntüsünde, bu pay yarım yağlı süt ürünleri tüketildiğinde günde 165 kilokalori, tam yağlı süt ürünleri tüketildiğinde 67 kilokalori. 2200 kilokalorilik örüntüde, 19-50 yaş az aktif bir erkeğinkinde, 303 ve 207 kilokalori.

Aynı pay kat olarak da yazılı: 1800 kilokalorilik örüntüde yarım yağlı sütle günde 1-2, tam yağlı sütle 0-1 kat. Üç adet baklavanın 4-7 katı, bu örüntüde yarım yağlı sütle 2 ile 7 günün payına denk geliyor.

Pay nasıl kullanılıyor?

Rehber bu payın ilave şeker ve katı yağ yerine yağlı tohum ve sert kabuklu yemişlerle doldurulabileceğini yazıyor; bunları isteğe bağlı besinlerin yerine geçebilecek en sağlıklı alternatifler olarak sayıyor.

Şeker tarafında rehber Dünya Sağlık Örgütü'nün önerisini aktarıyor: serbest şeker tüketimi çocuk ve yetişkinlerde toplam enerji alımının %10'undan az olmalı, mümkünse %5'in altına çekilmeli. Rehberin kendi örüntü tablosu, 1800 kilokalorilik örüntüde isteğe bağlı pay tümüyle ilave şeker ve yağla doldurulursa bunun yarım yağlı süt ürünleriyle günde 19 gram şeker ve 10 gram yağ ettiğini gösteriyor.

Tatlının kaloriden başka bir satırı da var: rehber pastane, paketli ve kafe ürünlerinin trans yağ asitleri içeren yağlar ve yüksek miktarda sodyum içerebileceğini not ediyor. Besin Kütüphanesi'ndeki kayıtlar trans yağ ve sodyum satırı taşımıyor; o satırlar ürünün kendi etiketinde okunur.

Bu sayfadaki servis ölçüleri, katlar, günlük paylar ve şeker önerisi Türkiye Beslenme Rehberi'nden (TÜBER 2022, Bölüm 10.4, Ek 2.1.11, Ek 3.1.1 ve Ek 3.1.2), tatlı ve çikolata değerleri TürKomp Ulusal Gıda Kompozisyon Veri Tabanı ve USDA FoodData Central'dan alınmıştır. Değerler temsilîdir; aynı ürünün farklı bir partisi küçük sapmalar gösterebilir.