Patates sebze gibi mi sayılır?

Türkiye Beslenme Rehberi patatesi sebze grubunda sayıyor, ama nişastalı sebzeler başlığı altında ve ayrı bir ölçüyle. Pişmiş sebzelerin çoğunda bir porsiyon 150 gramken patates ve mısırda 90 gram. Rehber farkın gerekçesini de yazıyor.

Rehber patatesi nereye koyuyor?

Sebze tablosu sebzeleri renklerine göre gruplandırıyor: koyu yeşil yapraklılar, diğer yeşil sebzeler, kırmızı-turuncu-mavi-mor sebzeler, beyaz sebzeler. Patates ve taze mısır bu grupların hiçbirine girmiyor; tablonun son satırında "nişastalı sebzeler" olarak ayrıca duruyor.

Rehberin sebze önerisi de patatesi dışarıda bırakmıyor: her gün koyu yeşil yapraklı, nişastalı (patates, bezelye) ve diğer sebzelerin dengeli bir şekilde tüketilmesini istiyor. Yani patates bir sebze, ama sebze porsiyonunun tamamı patatesle doldurulacak bir sebze değil.

Porsiyonu neden daha küçük?

Rehber gerekçeyi porsiyon tanımının yanına yazıyor: patates ya da mısırda bir standart porsiyon 90 gram, çünkü "enerji değerleri yüksek olduğu için porsiyon miktarları diğerlerinden daha düşüktür".

Kayıtlarda da bu görünüyor. Haşlanmış patates 100 gramda 87 kalori taşıyor; haşlanmış brokoli 35, haşlanmış ıspanak ve karnabahar 23, haşlanmış kabak 20. 90 gramlık patates porsiyonu 78,3 kalori ediyor; 150 gramlık brokoli porsiyonu 52,5, ıspanak ve karnabahar 34,5, kabak 30 kalori.

Patates öteki sebzeler gibi 150 gramla sayılsaydı porsiyon 130,5 kaloriye çıkardı. Karbonhidrat tarafında da durum aynı: 90 gram patates 18,1 gram karbonhidrat taşıyor, 150 gram brokoli 10,8 gram.

Tartı olmadan ölçüsü ne?

Rehber 90 gramı mutfak ölçüsüyle de veriyor: yarım orta boy patates, bir bilgisayar faresi büyüklüğü, yarım kupa doğranmış ya da püre, ya da 6-10 santimetre uzunluğunda kesilmiş 8-10 adet. Taze mısırda bir porsiyon yarım kupa haşlanmış mısır.

"Orta boy" gibi boyut terimlerinin yeterince açıklayıcı olmadığını rehber kendisi de yazıyor; bu terimlerin beslenme eğitimi almış kişilerce bile farklı büyüklüklerde algılanabildiği saptanmış. Bilgisayar faresi karşılığı ise boyutu herkesin elinde tuttuğu bir nesneye bağlıyor.

Tatlı patates bu satırda adıyla anılmıyor. Kaydı haşlanmış hâlde 100 gramda 76 kalori veriyor; 90 gramda 68,4 kalori.

Haftada ne kadar nişastalı sebze?

Rehberin enerji düzeyine göre örüntü tablosu nişastalı sebzeyi günlük değil haftalık sayıyor. 1800 kilokalorilik örüntüde, yani 19-39 yaş az aktif bir kadının örüntüsünde, günde 2½ porsiyon sebze var ve bunun haftada 3 porsiyonu nişastalı. 2200 kilokalorilik örüntüde, 19-50 yaş az aktif bir erkeğinkinde, günde 3½ porsiyon sebze ve haftada 3½ porsiyon nişastalı sebze.

Haftaya çevrildiğinde bu, kadın örüntüsünde 17,5 sebze porsiyonunun 3'ü, erkek örüntüsünde 24,5 porsiyonun 3½'u demek. Patates sebze sayılıyor, ama haftanın sebzesinin küçük bir payı olarak.

Kızartma ve cips nereye giriyor?

Sebze grubuna değil. Rehber isteğe bağlı tüketilen besinleri tanımlarken "nişastadan zengin tuz içeriği yüksek patates ürünleri"ni şeker ilave edilmiş içecekler ve işlenmiş etlerle aynı gruba koyuyor; patates ve sebze cipslerinin içerdikleri yağ ve tuz nedeniyle fazladan enerji, tuz ve yağ alımına yol açtığını da ayrıca yazıyor.

Rehberin isteğe bağlı besinler tablosu klasik cipsin servis ölçüsünü yarım kâse, 6-7 adet ya da 15 gram olarak veriyor. Kayda göre 15 gram patates cipsi 77,4 kalori ve 4,5 gram yağ taşıyor. Patates kızartması için Besin Kütüphanesi'nde bir kayıt yok; bu yüzden burada kızartma için bir sayı verilmiyor. Rehberin sağlıklı seçim tablosu ise patates kızartmasını sebze ve meyve satırında "nadiren tercih edilecekler" sütununa koyuyor.

Bu sayfadaki porsiyon ölçüleri ve haftalık porsiyon sayıları Türkiye Beslenme Rehberi'nden (TÜBER 2022, Bölüm 2.2.3, 10.2.2, 10.2.6 ve 10.4, Tablo 3.5, Ek 2.1.7, Ek 2.1.11 ve Ek 3.1.1); patates, tatlı patates ve haşlanmış sebze değerleri USDA FoodData Central'dan, cips değeri TürKomp Ulusal Gıda Kompozisyon Veri Tabanı'ndan alınmıştır. Değerler temsilîdir.