Son tüketim tarihi ile tavsiye edilen tarih farkı ne?

Aynı şey değiller ve rehber ikisini farklı gıdalara bağlıyor: kolay bozulabilen ve kısa sürede tüketilmesi gereken et ve süt ürünleri gibi gıdalarda son tüketim tarihi, diğer gıdalarda ise tavsiye edilen tüketim tarihi mutlaka kontrol edilmelidir. İki terimin hukuki tanımı Etiketleme Yönetmeliği'ndedir; Besin Kütüphanesi o metni taşımıyor, o yüzden burada tanım aktarılmıyor.

Hangi üründe hangisini aramak gerekiyor?

Ayrım ürünün bozulma hızına göre kuruluyor. Rehberin satın alma maddeleri arasında cümle birebir şöyle: kolay bozulabilen ve kısa sürede tüketilmesi gereken et ve süt ürünleri gibi gıdalarda son tüketim tarihi; diğer gıdalarda ise tavsiye edilen tüketim tarihi mutlaka kontrol edilmelidir.

Yani bir kutu sütle bir paket makarnada aranan satır aynı satır değil. Rehber ayrımı gıdanın bozulma hızına bağlıyor ve iki terimin ne anlama geldiğini tanımlamıyor; yalnız hangisinin nerede aranacağını söylüyor — ve ikisi için de "mutlaka kontrol edilmelidir" diyor.

Tarih etiketin neresinde duruyor?

Rehber gıda etiketlerini "satın aldığımız ve tükettiğimiz gıdaların kimlik kartları" diye tanımlıyor ve Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği'ne uygun olarak etiketlenen gıdalarda aranması gereken zorunlu etiket bilgilerini sayıyor.

O listede tarih tek bir kalem olarak geçiyor: "Tavsiye edilen tüketim tarihi veya son tüketim tarihi". Hemen ardından gelen kalem de onunla birlikte okunuyor: "Özel muhafaza ve/veya kullanım koşulları". Listenin diğer kalemleri arasında gıdanın adı, bileşenler listesi, alerjenler, net miktar, gıda işletmecisinin adı ve adresi, işletme kayıt numarası, menşe ülke ve beslenme bildirimi.

Yani tarih tek başına bir söz değil; yanındaki saklama koşuluyla birlikte bir söz. Rehber bunu ayrı bir maddeyle de yazıyor: ürün etiketinde özel muhafaza ve/veya kullanım koşulu belirtilmişse bu koşullar sağlanmalı ve kullanım talimatına uyulmalıdır.

Tarihi tutan şey soğuk zincir

Rehber alışverişin sırasını bile buna göre kuruyor: çabuk bozulabilen et, tavuk, balık gibi gıdalar ve donmuş gıdalar alışverişin sonunda alınmalı. Soğuk zincir bozulmadan, en fazla iki saat, sıcak havalarda en fazla bir saat içinde buzdolabına yerleştirilmeli.

Donmuş üründe iki kontrol daha veriliyor: çözünmemiş olması ve ambalajın iç kısmında buz kristallerinin bulunmaması. Konservede ise kararı tarih değil kutunun kendisi veriyor — alt ve üst kapakları şişkin, kutusu hasar görmüş, kapağı gevşemiş, zedelenmiş kutular satın alınmamalı.

Bu maddelerin ortak yanı şu: etiketin üzerindeki tarih, o tarihe kadar uygun koşulda tutulmuş bir ürün için geçerli. Zincir kırıldığında tarih geçerliliğini kaybediyor ve bunu etiket göstermiyor.

Ambalajından çıkarılmış üründe ne oluyor?

Rehber bu durumu ayrıca yazıyor: orijinal ambalajından çıkartılarak satılan besinlerin etiket bilgileri — alerjen madde içerip içermediği, son tüketim tarihi, gıda işletmecisi adı vb. — mutlaka istenmelidir.

Yani açıkta satılan bir üründe tarih kaybolmuş sayılmıyor; sorulması gereken bir bilgi hâline geliyor. Aynı mantık sokak sütü ve çiğ sütten yapılmış, salamura edilmemiş, olgunlaştırılmamış peynir için de geçerli: rehber ikisini de satın alınmamalı diye yazıyor.

Başka bir ülke ayrımı hangi ölçüte bağlıyor?

Türkiye'deki tanım Besin Kütüphanesi'nde yok, ama başka bir ülkenin kendi kuralı ayrımı adıyla söylüyor. Birleşik Krallık'ın gıda etiketleme rehberi — Çevre, Gıda ve Kırsal İşler Bakanlığı ile Gıda Standartları Ajansı'nın ortak metni — ön ambalajlı ürünlerde iki tarihten birinin bulunması gerektiğini yazar, ve hangisinin seçileceğini tek bir ölçüte bağlar: son tüketim tarihi yalnız o tarihten sonra yemekte bir güvenlik sorunu varsa gösterilir.

Ölçüt burada bozulma hızı değil, güvenliğin devreye girip girmediğidir. Rehberin ayrımı gıdanın bozulma hızına bağlaması bu ölçütle aynı yöne bakar — kolay bozulan et ve süt ürünleri, güvenliğin devreye girdiği kalemlerdir — ama iki metin aynı şeyi söylemiyor: biri hangi gıdada hangisinin aranacağını, öteki hangisinin neden yazılacağını söylüyor.

Bu bir Türkiye kuralı değildir ve öyle okunmaz. Türk Gıda Kodeksi'nin metni Besin Kütüphanesi'nde bulunmadığı için buradaki ölçütün Türkiye'deki tanımla aynı olduğu doğrulanamaz; aktarılan şey başka bir ülkenin kendi ayrımıdır.

Aynı kaynak tarih taşımayan ürünleri de sayıyor: soyulmamış, kesilmemiş ya da benzer biçimde işlenmemiş taze meyve ve sebzelerde — filizlenen tohumlar ve baklagil filizleri gibi ürünler dışında — iki tarihten biri aranmaz, onun yerine parti numarası bulunur. Rafta tarih göremediğin bir kasa elmanın nedeni bu olabilir.

Peki iki tarihin tanımı ne?

Tanımların yeri Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği'dir. Besin Kütüphanesi'nde o metin yok — dolayısıyla bu sayfa "son tüketim tarihi şudur, tavsiye edilen tüketim tarihi budur" diye bir tanım aktarmıyor.

Aktardığı şey okurun kendi paketinde doğrulayabileceği kadarı: hangi gıdada hangi tarihin arandığı, tarihin etikette hangi kalemle geçtiği ve tarihin hangi saklama koşuluyla birlikte anlam taşıdığı. Kaynağı gösterilemeyen tanım bu sitede yazılmaz.

Bu sayfadaki satın alma maddeleri, zorunlu etiket bilgileri listesi ve soğuk zincir süreleri Türkiye Beslenme Rehberi'nden (TÜBER 2022, Bölüm 6.4.3.1; PDF s. 132-133) alınmıştır. Son tüketim tarihi ve tavsiye edilen tüketim tarihi terimlerinin tanımları Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği'nde yer alır; o metin Besin Kütüphanesi'nde bulunmadığı için burada aktarılmamıştır. Ayrımı güvenlik ölçütüne bağlayan ve tarih taşımayan ürünleri sayan bölüm, Birleşik Krallık'ın GOV.UK gıda etiketleme rehberinden (Defra ve Gıda Standartları Ajansı) alınmıştır; o metin Birleşik Krallık'ın kendi kuralıdır, Türkiye'deki tanımın karşılığı olarak okunmaz.