Bir paketin üzerindeki düşük yağlı ifadesi bir pazarlama sözü değil, koşulu önceden tanımlanmış bir beyandır. Türkiye Beslenme Rehberi'nin aktardığı beyan koşullarına göre bu ifadenin kullanılabilmesi için 100 gram katı gıdadaki yağ miktarının 3 gramdan, 100 mililitre sıvı gıdadaki yağ miktarının ise 1,5 gramdan fazla olmaması gerekir.
Beyan neden serbest bir ifade değil?
Bu sözcükler serbest ifadeler değildir: paketin üstüne yazılabilecek beslenme beyanları önceden tanımlanmış bir listeden gelir ve her biri ancak kendi eşiğini karşılayan üründe kullanılabilir. Listede olmayan bir ifadeyi paketin üstüne yazmak serbest değildir.
Beyanın nasıl kullanılamayacağı da tanımlıdır: belirsiz, yanlış veya yanıltıcı olamaz; başka gıdaların beslenme yönünden yeterliliği konusunda şüpheye yol açamaz; belirli bir gıdanın aşırı tüketimini destekleyecek ya da özendirecek biçimde kurulamaz.
Yağ tarafındaki eşikler
Yağ için iki ayrı basamak tanımlıdır. Düşük ya da az yağlı için sınır 100 gramda 3 gram, 100 mililitrede 1,5 gramdır. Yağsız beyanı ise çok daha dardır: 100 gram katı veya 100 mililitre sıvı gıdadaki yağ miktarı 0,5 gramı geçemez.
Trans yağın kendi satırı vardır. Trans yağ içermez beyanı için trans yağ asidi miktarının, yağlarda ya da bileşen olarak yağ içeren gıdalarda toplam yağın 100 gramında 1 gramdan az olması gerekir. Ayrıca yağsız beyanı yapılan bir üründe "yüzde şu kadar yağsız" gibi bir oran yazılamaz.
Şeker tarafındaki eşikler
Şekerde de iki basamak vardır. Düşük ya da az şekerli için 100 gram katı gıdada 5 gram, 100 mililitre sıvı gıdada 2,5 gram sınırı geçilemez. Şekersiz beyanı için sınır 100 gram katı veya 100 mililitre sıvıda 0,5 gramdır.
Üçüncü ifade en çok karıştırılanıdır. İlave şeker içermez beyanı, gıdada tatlandırma için eklenmiş herhangi bir mono- veya disakkarit ya da başka bir gıda bulunmaması demektir; besinin kendi şekerini kapsamaz. Nitekim gıdada doğal olarak şeker bulunuyorsa etikette "DOĞAL OLARAK ŞEKER İÇERİR" ifadesine de yer verilir.
Lif beyanı hangi eşikte başlar?
Lif tarafında iki basamak vardır ve ikisi de iki farklı ölçüyle verilir. Lif kaynağı diyebilmek için 100 gram gıdada en az 3 gram ya da 100 kaloride en az 1,5 gram lif bulunmalıdır. Yüksek lifli için aynı değerler ikiye katlanır: 100 gramda en az 6 gram ya da 100 kaloride en az 3 gram.
Bu eşikler porsiyona çevrildiğinde ölçek küçülür. 30 gramlık bir kahvaltılık gevrek porsiyonunda "lif kaynağı" eşiği yaklaşık 0,9 grama, "yüksek lifli" eşiği 1,8 grama denk gelir. Beyan 100 gram üzerinden tanımlandığı için, paketteki ifade ile tabağa gelen miktar aynı şey değildir.
"Azaltılmış" neye göre azaltılmış?
Karşılaştırmalı beyanların koşulu farklıdır. Azaltılmış ya da daha az ifadesi için enerji veya besin ögesi miktarında, benzer bir ürüne göre en az yüzde 30'luk bir azalma sağlanması gerekir. Sodyum ve tuzda bu oran yüzde 25'tir. Karşılaştırma da havada kalmaz: fark belirtilir ve karşılaştırmalı beyan aynı miktardaki gıda için yapılır, yani iki ürün eşit ağırlık üzerinden kıyaslanır.
Enerji için yapılan beyanda ek bir şart vardır: toplam enerji değerindeki azalmanın gıdanın hangi özelliğinden kaynaklandığı da belirtilir. Yani "daha az kalorili" tek başına yeterli bir ifade değildir, azalmanın nereden geldiği yazılır.
Nerede yanlışa dönüşür?
İlk hata, beyanı ürünün tamamı hakkında bir hüküm sanmaktır. "Düşük yağlı" yalnız yağ satırı hakkında bir şey söyler; aynı ürünün şekeri ya da tuzu yüksek olabilir. İkinci hata, "ilave şeker içermez" ile "şekersiz" ifadelerini eşitlemektir; ilki yalnız eklenen şekere bakar, ikincisi toplam şekere.
Üçüncü hata, 100 gramlık eşiği porsiyon miktarıyla karıştırmaktır. Beyanların neredeyse tamamı 100 gram ya da 100 mililitre üzerinden tanımlıdır, oysa tüketilen miktar bundan büyük de küçük de olabilir. Besinlerin gerçek değerlerini besin değerleri tablosundan karşılaştırabilir, günlük yağ ve şeker çerçevesini yağ rehberi ile eklenmiş şeker yazısından takip edebilirsiniz.
Bu sayfadaki beyan eşiklerinin tamamı Türkiye Beslenme Rehberi'nin beslenme beyanları tablosundan (TÜBER 2022, Bölüm 6.4.2) alınmıştır; sekiz eşiğin sekizi de tablodan tek tek okunmuştur. Bir paketin bu eşiği gerçekten tutup tutmadığı ise yalnız kendi beslenme bildiriminden okunur — bu sayfa eşiği verir, ürünü değil.