Çocuk ve ergende makro aralıkları yetişkininkiyle aynı değildir ve fark en çok yağ tarafında görünür. Türkiye Beslenme Rehberi'nin referans alım aralıkları tablosunda 2-3 yaş grubunda yağ enerjinin yüzde 35-40'ı iken, 4 yaşından itibaren bu aralık yetişkin bandına, yani yüzde 20-35'e iner.
Protein payı neden daha geniş başlıyor?
Aynı tabloda 2-3 yaş için protein aralığı enerjinin yüzde 5-20'sidir; alt sınır yetişkindekinden belirgin biçimde düşüktür. Dördüncü yaştan itibaren ise aralık yetişkin bandına oturur ve 64 yaşa kadar orada kalır. Alt sınırın küçük yaşta düşük tutulması, o dönemde enerjinin daha büyük bölümünün yağdan gelmesiyle birlikte okunur; üç aralık birbirini tamamlar.
Karbonhidrat tarafında ise yaşa göre bir değişim yoktur: bütün gruplarda enerjinin yüzde 45-60'ı. Mutlak taban da aynıdır; referans değerler tablosu 2-3 yaştan itibaren günde 130 gram karbonhidrat verir. Bu taban yetişkinlerde de değişmez, yani karbonhidrat yaşa göre ayrışmayan tek makro kalemidir.
Posa hedefi yaşla nasıl yükseliyor?
Posa, yaşa göre kademeli artan tek makro kalemidir. Tabloda 2-3 yaş için günde 10 gram, 4-6 yaş için 14 gram, 7-10 yaş için 16 gram, 11-14 yaş için 19 gram ve 15-17 yaş için 21 gram verilir; yetişkin değeri olan 25 grama ancak 18 yaşından sonra ulaşılır.
Bu kademe, porsiyon büyüklüğünün de yaşla birlikte büyüdüğünü gösterir. Aynı besin grupları önerilir, değişen yalnız miktarlardır.
Posada başka bir ülke hangi bantları veriyor?
NHS kendi ülkesi için çocuk posa bantlarını ayrı ayrı yazar: 2-5 yaş için günde yaklaşık 15 gram, 5-11 yaş için 20 gram, 11-16 yaş için 25 gram. Aynı kaynak bunların yetişkinden az olduğunu ama çocukların bugün aldığından çok olduğunu belirtir.
İki kademe her yaşta ayrışıyor ve NHS'in bandı daha yüksek: rehberin 11-14 yaş için verdiği 19 grama karşılık NHS 11-16 yaş için 25 gram yazar — yani rehberin ancak 18 yaşından sonra ulaştığı yetişkin değerine NHS ergenlikte ulaşıyor. İkisi de kendi ülkesinin önerisidir, biri ötekine düzeltilmez ve ortalaması alınmaz.
Aynı kaynak bir de ölçüm veriyor, öneri değil: 11-18 yaş arası çocuklar ortalama günde 16 gram posa alıyor. Yani iki rehberin de hedefi, ölçülen alımın üstünde duruyor.
Kilogram başına protein tarafı
Protein tablosu ayrı bir ölçü kullanır ve kilogram başına çalışır. Küçük yaşlarda katsayı en yüksektir; iki yaşındaki bir erkek çocuk için kilogram başına 0,97 gram verilir ve yetişkinlikte bu değer 0,83 grama iner. Yaş gruplarına göre tam döküm yaşa göre protein ihtiyacı yazısındadır; orada gram karşılıkları ve protein kalitesine göre düzeltilmiş ikinci sütun da yer alır.
Süt grubu bu dönemde ayrıca öne çıkar: rehber süt ve ürünlerini büyüyen çocuklar ve ergenler için kalsiyum ve proteinin önemli bir kaynağı olarak tanımlar.
Eklenmiş şeker tarafında ölçülen durum
Rehber bu yaş grubunda bir ölçüm de aktarır: eklenmiş şeker, çocukluk döneminde günlük enerji alımının yüzde 10'unu, ergenlik döneminde ise yüzde 15'ini oluşturmaktadır. Bu bir hedef değil, gözlenen paydır.
Önerilen yön ise içecek seçiminde somutlaşır. Çocuk ve ergenlerin su, şekersiz, yağsız ya da az yağlı süt ve taze sıkılmış meyve suyu gibi eklenmiş şeker içermeyen içecekleri tercih etmesi istenir.
Nerede yanlışa dönüşür?
İlk hata, yetişkin için doğru olan düşük yağlı örüntüyü iki-üç yaşındaki bir çocuğa uygulamaktır; o yaş grubunda yağ payı bilerek daha yüksektir. İkinci hata, posa hedefini yetişkin değeriyle almaktır; 2-3 yaş için verilen 10 gram ile yetişkinin 25 gramı arasında iki buçuk kat fark vardır.
Üçüncü hata, ölçülen eklenmiş şeker payını bir öneri gibi okumaktır. Yüzde 10 ve yüzde 15 rehberin gözlediği mevcut durumdur; önerilen yön o payı azaltmaktır.
Neden bu yaşlarda daha hassas?
Rehber gerekçeyi büyüme hızına bağlar: hızlı büyüme ve gelişimin sağlanabilmesi için çocukların enerji ve besin ögesi gereksinimlerinin yeterli ve dengeli biçimde karşılanması gerekir. Okul çocuklarında enerji ve besin ögelerinin yetersiz alımı, büyüme ve gelişmeyi ve okul başarısını olumsuz yönde etkiler.
Aynı bölümde protein taşıyan besinlerin her gün tüketilmesi, besin değeri düşük ve enerji değeri yüksek seçeneklerin ise sınırlandırılması istenir. Yani bu yaş grubunda mesele yalnız toplam enerji değil, o enerjinin hangi besinlerden geldiğidir.
Öğün düzeni tarafında kahvaltı ayrı bir başlık açar; rehber okul çocuklarının ve ergenlerin kahvaltı yapmadan güne başlamasını ayrıca ele alır. Günün ilk öğünü atlandığında makro dağılımı gün içine yayılmak yerine tek noktaya sıkışır.
Bu içerik genel beslenme okuryazarlığını desteklemek amacıyla hazırlanmıştır; tıbbi teşhis veya tedavi yerine geçmez, kişisel beslenme tavsiyesi niteliği taşımaz. Kişiye özel plan yalnızca yetkili bir diyetisyen tarafından hazırlanır; gebelik, kronik hastalık, düzenli ilaç kullanımı, çocuk beslenmesi veya klinik bir durum varsa plana başlamadan önce hekim ve diyetisyen kontrolü zorunludur.
Bu sayfadaki sayılar ve öneriler Türkiye Beslenme Rehberi'nden (TÜBER 2022, T.C. Sağlık Bakanlığı; Ek 1.3.1 basılı s. 252 = PDF s. 276 · Ek 1.4.1 basılı s. 253 = PDF s. 277 · Ek 1.2.1 basılı s. 250 = PDF s. 274 · basılı s. 151-152 = PDF s. 175-176 · basılı s. 148 = PDF s. 172) alınmıştır. Çocuk ve ergen posa bantları ile 11-18 yaş ortalama alımı NHS'in lif sayfasından alınmıştır.